— Марфа Семеновна, «Мой бизнес» киин «Малое и среднее предпринимательство и поддержка индивидуальной предпринимательской инициативы» диэн национальнай бырайыак чэрчитинэн үлэлиир. Бу туһунан ааҕааччыларбытыгар билиһиннэриэҥ дуо? Биһиги улууспутугар бэйэ дьыалатын тэриммит дьон төһө элбэхтэрий?
– «Мой бизнес» тэрилтэ өрөспүүбүлүкэ хас биирдии улуустарыгар предпринимателлэргэ сүбэ-ама, үп-харчы, билии ылар өттүнэн көмө буолар сыаллаах-соруктаах үлэлиир. Чопчу урбаанньыттарга эрэ буолбакка, бэйэ дьыалатын тэриниэн баҕалаах дьоҥҥо эмиэ сүбэлиибит, баар инструменнары таба туһанарга, бэлиэтэниини (регистрацияны) ааһалларыгар көмөлөһөбүт. Ол курдук, киин нөҥүө барыта 70-тан тахса араас көрүҥнээх көмөнү ылыахха сөп: докумуон толоруутугар, көмө харчы (субсидия), грант, кыра бырыһыаннаах кредит ыларга уо.д.а.
Улууска уопсайа налоговай реестргэ 758 предприниматель регистрацияланан сылдьар, онтон чахчы үлэлиирэ — 500 кэриҥэ. Биһиэхэ үксэ нэһилиэнньэҕэ өҥө оҥорор, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар, кыралаан бэйэ оҥоһуктарын оҥорор дьон эбиллэллэр.
Сылын аайы 100-чэкэ урбаанньыт бэлиэтэнииттэн (регистрацияттан) тахсар, онтон утары 100-тэн тахса киһи саҥа бэлиэтэнэн, бэйэ дьыалатын тэринэр. Талар хайысхалара — тыа хаһаайыстыбата, атыы-эргиэн, өҥө оҥоруута. Билигин үлэлиир урбаанньыттары саастарынан араарар буоллахха, орто саастара 35-45, эдэрдэр 700 урбаантан 45 % кэриҥэ. Саастаах дьон ылсыбыт дьыалаларын тиһэҕэр тиэрдэллэр, ыарахаттартан чаҕыйбаттар, толлубаттар эбит. Эдэрдэрин кыратык табыллыбата эрэ бизнестэрин сабан, тахсан бараллар. Биһиги улууспутугар дьиэ кэргэн династията элбэх, ол эбэтэр дьиэ кэргэн барыта бизнес эйгэтигэр үлэлиир.
Предприниматель — инники күөҥҥэ сылдьар, саҥа сүүрээннэри, хайысхалары арыйар, киллэрэр киһи, дьонугар, дойдута сайдарыгар көмөлөһөр. Мин санаабар, бу эйгэҕэ мөлтөх, ытыыр-соҥуур, бэлэми баҕарар дьон өр буолбаттар. Киэҥ көҕүстээх, күүстээх санаалаах дьон идэлэрэ диэн сыаналыыбын.
— Сэрэйэрбит курдук, коронавирус пандемията предпринимателлэргэ улахан охсууну аҕалбыт буолуохтаах. Онуоха Намнааҕы «Мой бизнес» киинтэн туох көмө оҥоһулуннай?
— Коронавирус пандемията аан дойду экономикатыгар охсуулаах буолла. Урбаанньыттар бастакынан оҕустардылар диэххэ сөп, улахан куораттарга үксүлэрэ сабыллан, үлэлэрин тохтоттулар. 2020 сылга аан дойдуга тутатына көмө программалар олохтоммуттара. Нолуокка, страховой усунуоска чэпчэтиилэр, отчуот туттарыытыгар болдьоҕун уһатан биэрии уонна араас көрүҥнээх көмөлөр (субсидиялар) бааллар. Холобура, арендаҕа турааччыларга, лизинг, кредит ылбыттарга, карантинынан сибээстээн онлайн көһөргө ороскуот көрсүбүт урбаанньыттарга бу көмөлөр оҥоһулуннулар.
Биһиги улууспутуттан «Мой бизнес» нөҥүө 52 урбаанньыт субсидия (харчынан көмө) ылбыта. Ону таһынан, босхо электроннай-цифровой подпись (ЭЦП) 36 урбаанньыкка оҥоһулунна, босхо хах (упаковка), полиграфия оҥотторорго 10 урбаанньыкка көмөлөстүбүт.
Бэйэ дьыалатынан дьарыктанар дьоҥҥо аналлаах чэпчэтиилэр, көмөлөр туһунан кэпсиир эбит буоллахха, бородууксуйаны оҥорон таһаарар урбаанньыт оборудование ыллаҕына, 50% толуйтарыан сөп. Бу куонкурус баалынан сыаналанар. Ол курдук, предприниматель тыа сиригэр олороро, дьарыктанар хайысхата уонна төһө үлэһиттэрдээҕэ учуоттанар.
Кэлиҥҥи сылга бородууксуйа оҥорон таһаарааччыларга полиграфия, хах (упаковка) оҥорорго көмө баар. Придорожнай сервистэр, ол эбэтэр республикатааҕы трассаҕа турар массыына ремоннур тэрилтэлэр, кафелар, эмиэ 50% диэри ороскуоттарын толуйтарыахтарын сөп. Ону таһынан, «социальное предпринимательство» диэн көрүҥнээх көмө баар. Манна инбэлиит урбаанньыттар, эбэтэр социальнай категориялаах дьоҥҥо өҥө оҥорор предпринимателлэр киирсэллэр. Кинилэр ороскуоттарын эмиэ 50% толуйтараллар.
Балары таһынан, төгүрүк сыл кыра бырыһыаннаах займнар бааллар. Бу займнар кредиттэн атыннара — бырыһыаннара кыра (6-11%). Бу көмөлөр тустарынан сиһилии PORTAL.B14.RU сайтка киирэн көрүөххүтүн сөп. Билиҥҥи олоххо урбаанньыттарга көмө арааһа элбэх. Таба тайанан сөпкө туһаннахха, бу идэни чопчу баһылыахха сөп.
Кыра бырыһыаннаах займтан ураты, хас биирдии бааҥҥа предпринимателлэргэ аналлаах программалар бааллар. Ону бааҥҥа тиийэн билсэллэр. Биһиги улууспутуттан 2020 сылга «Мой бизнес» киин нөҥүө урбаанньыттар барыта 19 мөл. 969 тыһ. солк. араас көрүҥнээх көмөлөрү ыллылар. Онтон улуус дьаһалтата нолуокка чэпчэтии (ЕНВД) оҥорорго быһаарыныы ылбыта. Ол курдук, сир, баай-дуол нолуоктарыгар чэпчэтиилэри көрдө.
— Билигин бэйэ дьарыктаах буолуу (самозанятай) республика үрдүнэн элбээтэ. Оттон Намҥа хайдаҕый? Социальнай контрагы туһанан үлэлэрин саҥа саҕалаабыт дьоннор бааллар дуо?
— Биһиги улууспутугар бэйэ дьарыктаах буолуу син элбээтэ. Дьон өйдөөн бэйэтэ регистрацияланар буолла. Улууска 150-тан тахса киһи бэлиэтэннэ.
Бэйэ дьарыктаах киһи «Мой налог» диэн сыһыарыыны телефонугар хачайдаан, ол нөҥүө үлэтин ыытар. Биирдиилээн сирэйдэри кытта үлэлэлэһэригэр 4%, оттон юридическай сирэйдэри кытта буоллаҕына 6% төлүүр. Пенсионнай, страховой усунуос төлөөбөт, оттон ИП-лар сылга 40 тыһ. солк. страховой усунуос төлүүллэр.
Билигин республика үрдүнэн соц. контракт нөҥүө бэйэ дьыалатын арынарга диэн кыра дохуоттаах ыалга көмө баар. Манна комиссияҕа киирэн үлэлии сылдьабын. Бэс ыйын 4 күнүнээҕи туругунан, «Социальное сопровождение семей, нуждающихся в социальной поддержке, в целях вывода из трудной жизненной ситуации» диэн пилотнай бырайыакка олоҕуран, Нам улууһугар кыра дохуоттаах дьиэ кэргэттэргэ уонна соҕотох олорор гражданнарга бэйэ дьыалатын тэринэллэригэр көмөлөһөбүт. Ол курдук, 23 мөл. 546 тыһ. 124,16 солк. суумалаах 167 квота көрүллүбүтүттэн, 61 ыалга барыта 8 мөл. 145 тыһ. 443 солк. суумалаах государственнай социальнай көмө оҥоһулунна.
Сиһилии кэпсиир эбит буоллахха, социальнай көмө хайысхаларга арахсар. Ол курдук, «Поиск работы» диэн хайысхаҕа 14 квота көрүллүбүтүттэн, 358 тыһ. 137 солк. суумалаах 11 квота; «ИП» хайысхаҕа – 48 квотаттан 6 мөл. 075 тыһ. 150 солк. суумалаах 25 квота; «ЛПХ» — 19 квотаттан 500 тыһыынчалаах 5 квота (14 квота хаалбыт, ол иһигэр 13 — федеральнай, 1 — региональнай); «ТЖС» — 86 квотаттан 1 мөл. 212 тыһ. 156 солк. 20 квота (17 — федеральнай уонна 49 региональнай квоталар хаалбыттар) туһанылынна.
— Нэһилиэнньэ, «Эҥсиэли» хаһыат ааҕааччылара Намҥа бытовой өҥөнү оҥорор кииҥҥэ наадыйаллар. Холобура, биир дьиэҕэ киирэн химчисткаҕа кууркаҕын, пиджаккын сууйтара биэрэҕин, таҥас-сап тиктэрэ хааллараҕын, атах таҥаһын, куртка замогун өрөмүөннэтэҕин, күлүүс дубликатын оҥоттороҕун, таарыйа баттах кырыйтараҕын — олус табыгастаах буолуо этэ. Инникитин маннык баар буолуо дуо? Биир эмэ предпринимател ылсан үлэлиэн сөп дуо?
— Кырдьык, бу олус сытыытык турар боппуруос. Нэһилиэнньэҕэ бытовой өҥөлөрү оҥорор киин наада. Билигин «Ассоль» атыы-эргиэн киинигэр маннык көрүҥү үлэлэтэр Людмила Попова улууска бастакы урбаанньыттартан биирдэстэрэ диэтэхпинэ сыыспатым буолуо. Людмила Петровна – улууска урбаанньыттары өйүүр киин үлэтин саҕалаабыт, өҥө оҥоруу көрүҥнэрин киллэрбит, билигин үлэлии сылдьар предпринимателлэргэ күүс-көмө буолбут киһибит.
— Эһиги предпринимателлэргэ көмөҕүт таһынан өссө атын тугунан дьарыктанаҕытый?
— Бастаан үлэбин саҕалыырбар «Координационный совет при Главе по предпринимательству» диэн урбаанньыттар общественнай тэрээһиннэригэр председатель солбуйааччытынан 3 сыл үлэлээбитим. 2016 сылга «Бизнес Леди» түмсүү тэрийбиппит. Манна урбаанньыт дьахталлар түмсэн, элбэх араас тэрээһиннэри оҥоробут. Ол курдук, вокальнай, үҥкүү ансаамбылларын тэринэн, сыллата аһымал акцияларга кыттабыт. 2015 с. саҕалаан сылын аайы ахсынньыга улууспут урбаанньыттарын түмэн, «Сыл түмүгэ» диэн тэрээһин оҥоробут. 2020 сылга короновируһунан сибээстээн бу тэрээһиммит буолбатаҕа. Итиэннэ улуустааҕы киин библиотеканы кытта ыкса сибээстэһэн үлэлиибит.
Кыайыы 75 сылынан «Далекое имя твое» диэн сэрии огдооболорун ахтыыларынан киинэ уһулбуппут. Быйыл олунньуттан саҕалаан Ленскэй нэһилиэк дьаһалтатын иһинэн үлэлиир «Матери России» түмсүүнү салайан саҕалаатым. Манна 10 көхтөөх ийэлэр түмсэммит, биир санаанан салайтаран үлэлиибит. Ол курдук, маастар-кылаас, фотосессия тэрийэн ыыттыбыт. Урбаанньыт Елена Ивановна Эверстова («Партизанский хлеб») «Восьмерка» маҕаһыыныгар «Полка Добра» тэрийдибит. Бу полкаҕа ууруллубут бородуукталарынан, хаһаайыстыбаннай малларынан элбэх оҕолоох ыаллар, пенсионердар, ветераннар туһаныахтарын сөп. Улууспут олохтоохторун «Полка Добра» акцияҕа кыттаргытыгар ыҥырабыт.
— Түмүккэ инники былааннаргыт туһунан кэпсиэҥ дуо?
— Сүрүн үлэм өттүнэн этэр эбит буоллахха, оскуола оҕолоруттан саҕалаан финансовай грамотноһы үөрэтиини киллэриини былаанныбын. Оттон общественнай үлэҕэ — дьоҥҥо-сэргэҕэ туһалаах элбэх интэриэһинэй социальнай бырайыактары олоххо киллэрии.