Клара Попова айылҕаҕа сылдьарын сөбүлүүр, үөн-көйүүр олоҕун интэриэһиргээн кэтээн көрөр. Сыыйа Интернет ситимигэр, ютуб каналга мүөттээх ыҥырыалары сэҥээрэ көрөн, үөрэтэн барбыта.
—Бастаан Өктөмҥө саас агрооскуолаҕа тиийэ сылдьан мүөттээх ыҥырыа уйатын көрбүппүт. Наһаа үчүгэйдик көрсүбүттэрэ, көрдөрбүттэрэ, кэпсээбиттэрэ. Аҕалан биэрэр буоланнар, сакаастаан бастакы мүөттээх ыҥырыалары ылбыппыт. Ол сайыныгар кинилэргэ тиийэн эмиэ үөрэммиппит. Мүөттээх ыҥырыалары иитиинэн дьарыгым итинник саҕаламмыта,— диир Клара Дмитриевна уонна салгыы үлэтин билиһиннэрэр.
-Пчелопакеттар бастакы паромунан кэлэллэр, 6-та, 4 рамалаах буолаллар, эбэтэр рамата суох көннөрү ыҥырыалары эрэ ылыахха сөп. 6 рамалаах пчелопакет ыҥырыата элбэх буолар. Быйыл 12 рамалаах пчелопакеты ылбытым. Ыҥырыаларым олус элбэхтэр, олору араартаабытым.
Биир дьиэ кэргэн – биир уйа буолар, онно биир ийэ ыҥырыа, тыһыынчанан үлэһит ыҥырыалар, атыыр ыҥырыалар уонна разведчик ыҥырыалар баар буолаллар. Биир рама, ортотунан, 2 тыһ. курдук ыҥырыалаах. 1 ийэ ыҥырыа 3 оҕону иитэн таһаарар, ол 3-н тоҕус тахсар, ол 9-н 27-тэ үөскүүр. Ол иһин олус түргэнник сайдаллар, элбииллэр. Пасекаҕа улахан корпустар бааллар, кыралара – маҕаһыын дэнэллэр. Биир дьиэ кэргэн иккилии куорпуска уонна 2-лии, 3-түү маҕаһыыҥҥа тураллар. Билигин пасекабар 30-тан тахса дьиэ кэргэн мүөттээх ыҥырыалары тутабын.
Дьиҥэр пасекам Модукка аллара чүөмпэ кытыытыгар турар этэ, ону улахан халаан уута кэлэн ыам ыйыгар кыайан киирбэтэхпит, инньэ гынан пасекабытын арҕаа мыраан анныгар ойуур кытыытынан туруорбуппут.
Ыҥырыалар кэлээттэрин кытта уйаларын кэҥэтэҕин, ордук көрүүлээх бэс ыйа буолар, сайдалларыгар миэстэлэрэтиийбэтэ даҕаны, наһаа элбээтибит, арахсыахпытын наада диэтилэр да ройдууллар. Оннук бастакы, иккис диэн баар буолар. Оччоҕуна ийэ ыҥырыаны үөскэтэн таһаараллар, кини буоллаҕына кырдьаҕас ийэни туоратан, үлэһит ыҥырыаларга биэрэн холдьохсоллор. Оччоҕуна ол ыҥырыадьиэ кэргэн аҥарын ылан баран хаалар.
Иккис ийэ ыҥырыа таҕыстаҕына, эмиэ дьиэ кэргэн аҥарын ылан эмиэ баран хаалыан сөп, уйаҕа аҕыйаан хаалахтарына аҕыйах мүөтү ыларгар тиийэҕин, ол иһин ройдаабатын диэммит көрө-истэ сылдьан бэс ыйыгар күүскэ үлэлиибит. Оннук буолбатын туһуттан барыларын тус-туһунан кырдьаҕас, эдэр ийэлэри араартаан, атын уйаларга көһөртүүбүт, искусственнай рой оҥоробут.
От ыйыгар кучу от тылыннаҕына ыҥырыалар элбэх мүөтү хомуйар кэмнэрэ кэлэр. Ол кэмҥэ сайдан элбээн тиийбит буолуохтаахтар. Ол иһин араартаабыт уйаларбытыгар баар ыҥырыалары төттөрү холбуубут, оччоҕуна күүстээх дьиэ кэргэн буоллаҕына, элбэх мүөттэнэллэр.
Атырдьах ыйыгар биһиги мүөтү хомуйар кэммит үүнэр.Сарсын хомуйуубун саҕалыыбын. Хомуйдахпытына даҕаны ыҥыралар күһүн хойуккааҥҥа диэри элбэх мүөтүмунньаллар. Ол хонуу сибэккитэ, үүнээйи тахсыытыттан эмиэ тутулуктаах. Разведчик ыҥырыалар 10-ча км. иһинэн көрөн-билэн кэлэн онно илдьиэхтэрин сөп. Мин ыҥырыаларым Уһук Илин боруодалаахтар. Төһөнөн элбэх дьиэ кэргэннээх ыҥырыалары тутаҕын да, соччонон элбэх мүөтү ылаҕын. Биир ройдаабатах ыҥырыа дьиэ кэргэнэ, ортотунан, 40 кг. мүөтү биэрэр, үчүгэй дьиэ кэргэн 70-80 кг. диэри тиэрдэр. Онно бэйэҥ төһө сатыыргыттан, үөрүйэххиттэн эмиэ тутулуктаах, ройдатан эҥин кэбиспэтэххинэ. Былырыын 900 кг. мүөтү ылбытым. Быйыл да оччо буолар ини диэн ааҕынабын.
Мүөппүн маҕаһыыҥҥа сыл устата туттарабын. Билигин мүөтүм Намҥа “Нива+” маҕаһыыҥҥа атыыга баар, Модукка маҕаһыыҥҥа эмиэ туттарабын, “Эрэл” ТХПК сакаастаан ылааччы уонна Дьокуускай куоракка баар “Тыгын Дархан” ресторан эмиэ.
Мин 2022 с. тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин “Агростартап” куонкуруһугар кыттаммын граҥҥа – субсидияҕа тиксибитим, 2027 с. түмүктэнэр. Онон үлэбин сайыннаран ыҥырыаларбаркыстатар сир, омшаник, туттубутум, пчелопакеттары, туттар тэрил, таҥас-сап, мал-сал ылыммытым. Омшаник бэйэтэ туһунан ирдэбиллээх – биир температуралаах, хараҥа буолуохтаах. Халлаан тымныйдаҕына онно ыҥырыалары кыстатардыы угабыт уонна Саҥа дьыл саҕана бэрэбиэркэлээн көрөбүт, утуйар туруктаах буолаллар.Астара бүппүт буоллаҕына эбии мүөт биэрэбит. Омшаниктан муус устар саҥатыгар таһаарабыт, уһуннук хамсаабакка олорбут буолан, бастакы көтүүлэрин оҥороллор, хойууларын таһаарыналлар. Онтон синнэригэр түһэн сайдыбытынан бараллар.
Мүөттээх ыҥырыалары иитии, көрүү-истии сезонунан үлэ эрээри, кэмигэр илистиилээх, сэниэни ылар дьарык. Мин корпуһунан көтөхпөппүн, биирдии раманан көһөрөбүн. Мүөт – айылҕаттан ылыллыбыт элбэх микроэлеменнээх, битэмииннээх аһылык, ол иһин туһата элбэх, — диир Клара Дмитриевна.
Мүөттээх ыҥырыалары иитиинэн Нам улууһугар бастакылары кытта тэҥҥэ ылсан, дьарыктаммыта 10-тан тахса сыл буолбут, 2022 сылтан урбаанньыт быһыытынан үлэлиир. Уопутуран бэйэтэ үөрэх ыытар, дьарыгар батыһыннарар үөрэнээччилэрдээх. Ол курдук, Модукка –Виктория Гермогенова, Мария Гуляева, Лира Протодьяконова, Валентина Ядрихинская, Бөтүҥҥэ – Степан Лукин, Намҥа – Екатерина Алексеева, Варя Порядина уо.д.а. Кини улууска ыытыллар тыа хаһаайыстыбатын дьаарбаҥкатыгар көтүппэккэ кыттар. Мүөтү дьоҥҥо-сэргэҕэ атыыга таһаарар. Тэрилтэлэр тэрээһиннэригэр ыҥырыллан бэйэтин дьарыгын көрдөрөр, билиһиннэрэр. Быйыл сайын И.Е. Винокуров аатынан НПК базатыгар тэриллибит аҕам саастаахтар сайыҥҥы лааҕырдарыгар ыалдьыттан, араас улуустан кэлбит кырдьаҕастар кини мүөтүн кэһии оҥосторго хамаҕатык атыыласпыттар.
Бэйэтин мүөтүнэн былырыын, иллэрээ сыл аан дойдутааҕы, Россия таһымнаах куонкурустарга кыттыыны ылбыта. Онно экспердэр анализ оҥорон, мүөт амтанын, дьүһүнүн, туругун көрөн түмүк оҥорбуттар. Үрдүк таһымнаах куонкурска кыттыытын иһин сертификат туппута, оттон дойдутугар араас регионнартан кыттыылаах күрэххэ 13-с миэстэни ылбыта.
Ааспыт 2025 с. Нам улууһугар сыл түмүгүн таһаарыыга кыайыылаах тахсан, “Бастыҥ ыҥырыа көрөөччү” анал аакка тиксэн Модут нэһилиэгэр үлэтинэн ситиһиини аҕалбыта. Онтон Нам с. олорорунан “Ленскэй нэһилиэк бастыҥ кэтэх хаһаайыстыбата” анал ааты ылбыттара. Дьиэ кэргэнинэн бройлер чоппуускалары, сибиинньэлэри, кроликтары, кууруссалары уонна мүөттээх ыҥырыалары туталлар, көрөллөр. Мүөтү хомуйууга кэргэнэ Захар Иванович көмөлөһөр, оттон сүгүүгэ-көтөҕүүгэ, таһыыга уоллара — Уйусхаан Новиков. Ити курдук урбаанньыт Клара Дмитриевна мүөттээх ыҥырыалары иитиигэ санаатын ууран, таһаарыылаахтык үлэлиир.